Каласы пад сярпом тваім…

Ведаеце, я доўга думала, што рэпрэсіі абмінулі маю сям’ю. Аднойчы мне напісалі паведамленне ў адным з форумаў, дзе я пісала пра свае пашуковыя прозвішчы. Мяне спыталі ці я ведаю нешта пра двух братоў Крачкоўскіх з вёскі Грабло Барысаўскага раёну. Паколькі сястра майго дзеда выйшла замуж за Крачкоўскага, то прозвішча было мне знаёмым. А ў выніку апынулася, што гэта былі родныя браты мужа маёй дваюраднай бабулі.

Крачковский Бронислав Иванович

Родился в 1899 г., д. Млехово Борисовского р-на Минской обл.; поляк; образование начальное; колхозник, Колхоз им.Куйбышева. Проживал: Минская обл., Борисовский р-н, д. Гребло.
Арестован в сентябре 1937 г.
Приговорен: “тройка” 11 октября 1937 г., обв.: 69, 72, 74 УК БССР – член к/р группы, а/с агитация.
Приговор: ВМН, конфискация имущества Расстрелян 23 октября 1937 г. Реабилитирован 27 декабря 1958 г. Президиум Минского облсуда

Крачковский Станислав Иванович

Родился в 1896 г., д. Гребло Борисовского р-на Минской обл.; поляк; образование начальное; колхозник, Колхоз им.Куйбышева. Проживал: Минская обл., Борисовский р-н, д. Гребло.
Арестован в сентябре 1937 г.
Приговорен: “тройка” 11 октября 1937 г., обв.: 69, 72, 74 УК БССР – член к/р группы, вредительство, а/с агитация.
Приговор: ВМН, конфискация имущества Расстрелян 23 октября 1937 г. Реабилитирован 27 декабря 1958 г. Президиум Минского облсуда

Источник: Белорусский “Мемориал”

Паляк у дадзеным выпадку азначае, што кожны з іх быў каталік (па-шчырасці, падзяленне на палякаў і рускіх згодна з рэлігійнай прыналежнасцю да каталікоў і праваслаўных мяне пастаянна бянтэжыць). У 1937 годзе Браніславу было 38, а Станіславу 41 год. Іх растралялі 23 кастрычніка 1937 года таму, што адзін з суседзяў па вёсцы напісаў данос…

Калі я стала распытваць сваякоў, то апынулася, што ў маёй сям’і амаль ніхто пра гэта не ведаў. Мая цёця распавяла, што аднойчы чула, як дзед неяк шаптаўся з іншымі аднавяскоўцамі пра арыштаваных, але болей яна не памятала. А вось мой дваюрадны дзядя, які даводзіцца родным пляменнікам расстраляным, ведаў і пра арышт, і пра растрэл, і пра данос, і імя аднавяскоўца, які яго напісаў.

Гэта проста нейкі фільм жахаў. Як можна было жыць у такі час, як можна было кожны дзень бачыць гэтага суседа?

Сёння дзень памяці расстраляных пісменнікаў і вось гэта відэа мяне найбольш узрушыла. Гераіня і дачка растралянага напрыканцы кажа: “Трэба ведаць, адкуль мы, хто нашы дзяды, і кланяцца ім. Таму, як дзякуйючы ім, мы ёсць пад гэтым сонцам, мы жывем. І каб захаваць сваё трэба прыходзіць да дзядоў, яны вам усё-усё падскажуць, усё раскажуць, нават тады, калі вы іх не бачыце.”

Гэта тэма, пра якую цяжка пісаць, яна вельмі балючая. Але мы мусім памятаць, бо памяць пра людзей, якія сталі ахвярамі рэпрэсій, робіць іх жывымі ў нашых сэрцах і іх імёны застануцца ў гісторыі, каб яна больш не паўтаралася.

Такое цудоўнае прозвішча Хер

Я не жартую, што прозвішча цудоўнае і як мінімум адметнае, хаця ў Беларусі пэўна яно больш не існуе. Сапраўды чым правінілася прозвічша сугучнае з літарай стараславянскага алфавіта Хер? Ці літара і прозвішча вінаватыя, што сталі замяняльнікам іншага слова?

Мае сябры вельмі весела рагочуць, калі я ім апавядаю, што калі б не брат майго дзеда, які хацеў больш “простае” прозвішча, якое б яму не замінала ў прафесійным росце, то нарадзілася б я з прозвішчам Хер. Таццяна Хер – па-мойму нават цікава. Аднак жонка майго дзядзі аднойчы сказала, што замуж бы за яго с такім прозвішчам не пайшла. Вось такое сур’ёзнае і несур’ёзнае прозвішча.

Але ж па парадку. Усё 19 стагоддзе мае продкі жылі з гэтым прозвічшам і не ведалі клопату. І яны былі не адныя – больш за палову вёскі Вялікія Негнавічы (ў сённяшнім Барысаўскім раёне) мелі гэта прозвішча. У гэтай вёсцы прозвішча было распаўсюджанае, аднак мала дзе яшчэ сустракаецца, а таму яно і адметнае.

Пасля першай сусветнай вайны і рэвалюцыі ў Расійскай імперыі, пачаліся новыя працэсы ў грамадстве. Сяляне пачалі задумвацца аб змене прозвішчаў, каб лепш пасаваць да новых рэаліяў. Я не ведаю, ці жартавалі з прозвішча Хер у 19-м стагоддзі, але ў 20-м відавочна, што для брата майго дзеда яно было не зручным (аб прычынах застаецца здагадвацца). І вось старэйшы сын Стэфан майго прадзеда Аляксея ўгаворвае бацьку памяняць прозвішча. За новым прозвішчам далёка хадзіць не сталі: паколькі дзеда клікалі Аляксей, то і прозвішча ўзялі па вясковай традыцыі клікаць усю сям’ю паводле главы сям’і, то бок Аляксеевы. Так што калі мне кажуць, што Аляксееў прозвішча рускае, то я адказваю, што яно сапраўднае беларускае, толькі новатвор.

У нацыянальным гістарычным архіве я знайшла метрыку Стэфана сына Аляксея Хера за 1889 год, у якой ужо пазней было пазначана Барысаўскім ЗАГС аб змене прозвішча ягоным бацькам і адпаведна сынам. Цікава, што ў майго дзеда Васіля такога штампа ў метрычнай кнізе не стаіць (хіба было пазначана ў іншых дакументах, бо дзед нарадзіўся ў 1904 г. і на момант змены прозвішча не быў паўналетнім).


Прозвішча Хер зменена бацькам на Аляксееў у 1921 годзе.

Між тым прозвішча мянялі і шматлікія аднавяскоўцы. Таму мабыць ніводнага Хера ў выніку не засталося. Так адзін брат прадзеда змяніў прозвішча на Грозаў (гл. ніжэй), іншы – на Хораў. Яшчэ адзін сваяк стаў Яфімавым і г.д.

Я не пакідаю надзеі знайсці яшчэ якія-небудзь дакументальныя сведчанні аб змене прозвішча, бо пакуль вышэй пазначаны запіс – гэта адзінае, што я знайшла. Між іншым у той час пра змену прозвішча трэба было паведаміць у газеце. Такім чынам мне патрапілася на прасторах інтэрнэта вытрымка з невядомай газеты аб змене прозвішча брата майго прадзеда – Карпа Хера. На вялікі жаль, крыніцу дадзенай выявы я не занатавала, а адшукаць зноўку больш не магу. Магчыма ў мяне атрымаецца знайсці арыгінал газеты і таксама нататку пра майго прадзеда Аляксея.


Нататка ў газеце аб змене прозвішча Хер на Грозаў

Ёсць таксама кур’ёзныя гісторыі звязаныя з гэтым прозвішчам у нас час. Яго вельмі складана адшукаць у пашукавіках, бо замест прозвішча з’яўляецца шмат артыкулаў пра літару Х і замяняльнік ненарматыўнага слова. Складана, але магчыма. Адну вясёлую гісторыю апісаў на сваёй старонцы спадар Розенблюм, распавёўшы як доўга яму давялося спрачацца з мадэратарамі расійскага генеалагічнага партала, каб дадаць запіс аб беларускім партызане па прозвішчы Хер.

Сёння адным з галоўных герояў маёй нататкі быў Стэфан Аляксеевіч Аляксееў (н. Хер), які загінуў бяз вестак у час другой сусветнай вайны. Яго забралі нямецкія салдаты ў 1942 годзе і пра далейшы лёс ягоны і дзе знаходзіцца ягоная магіла ніхто ў сям’і не ведае. Ён быў партызанам, ён змагаўся і верыў у лепшую будучыню, як і усе мы. Ён застанецца ў нашай памяці і магчыма аднойчы здарыцца цуд і мы даведаемся, дзе і як ён знайшоў спакой.

А тым часам нашчадкі Хер працягваюць свой пошук, пішуць у блогах і абмяркоўваюць паходжанне прозвішча ў сацыяльных сетках. Таму працяг абавязкова будзе. Сачыце за абнаўленнямі 😉

Шлях праз вайну

Даўно збіралася напісаць пра другую сусветную вайну ў жыцці маіх двух дзядоў. Але ўсё адкладала паколькі тэма вайны нават праз дзесяцігоддзі застаецца балючай, асабліва калі нават сёння ў свеце працягваюцца ўзброенныя канфлікты.

Нагодай сённяшняга допісу стаў паход у Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (дзе дарэчы кожны першы аўторак месяца бясплатны ўваход). Апошні раз у музеі ВАВ я была яшчэ ў старым будынку недзе ў 2004 годзе і мне было цікава паглядзець, што змянілася. Таксама (пра гэта ніжэй) я адшукала некаторыя факты пра франтавыя гісторыі сваіх дзядоў і мне было цікава паглядзець на экспанаты так ці інакш звязаныя з імі.

Мая кузіна ўлетку параіла мне пашукаць нашых дзядоў на сайце http://podvignaroda.mil.ru/. Як апынулася, гэта вельмі карысны рэсурс, які дазваляе знайсці ўзнагароды родных і паказвае копіі дакументаў, пра якія я нават і не марыла. Раю шукаць адразу праз пашыраны пошук асобаў, каб не праглядаць сотні падобных людзей з такім жа прозвішчам. Калі не атрымоўваецца знайсці з першага разу, спрабуйце замяніць пэўныя літары ці задаць меньш параметраў. Натуральна і для генеалагічных пошукаў можа прыдасца.

Вынікам майго пошуку сталі два дакументы, якія крыху распавядаюць за што абодва маіх дзеда атрымалі медалі.

Мой дзед Васіль быў з Барысаўшчыны, з Усходняй Беларусі і ўдзельнічаў у вызваленні Польшчы. На момант прызыву яму было 40 гадоў. Вось запіс пра ягоны медаль.

Дзед Васіль

НАГРАДНОЙ ЛИСТ – медаль “ЗА БОЕВЫЕ ЗАСЛУГИ”

“Красноармеец АЛЕКСЕЕВ Василий Алексеевич, будучи стрелком 494 стрелкового полка 134[не зусім разборліва] стрелковой дивизии 3-го Белорусского фронта, принимал активное участие в боях с немецкими захватчиками и в бою под г. Сувалки /Польша/ 24 августа 1944 года был тяжело ранен в правую голень и бедро. В результате ранения имеет: правая нога ограничиное в движении [правапіс арыгінала захаваны]. За …[неразборліва] участие на фронте Отечественной войны и полученное тяжелое ранение достоин награждения медалью “ЗА БОЕВЫЕ ЗАСЛУГИ””

Я з дзяцінства памятаю шыльду на доме дзеда, на якой было напісана нешта кшталту “У гэтым доме жыве ветэран ВАВ”. Дзеда не стала ў 1986, а шыльда ўсё яшчэ вісіць на ўваходзе, толькі літары больш не чытаюцца – час зрабіў сваю справу. Аднак мы, унукі, маем шанец зазірнуць адным вокам у гэты год вайны праз якую ён шоў з ліпеня 1944 па сакавік 1945. Тры тыдні на вайне і цяжкое раненне ў баях на чужыне за тое, каб ворагі адступалі, вайна скончылася. А ў выніку і мірнае жыццё, і ён сам вярнуліся ў родную вёску.

Мой дзед Стэфан быў са Століншчыны, з Заходняй Беларусі і ўдзельнічаў у баях пад Будапештам. На момант наступлення на Будапешт яму было 35 гадоў. Вось запіс пра ягоны медаль.

Дзед Стэфан

3 Укр. фронт

секретно

экз. №1

ПРИКАЗ

по 1073 стрелковому Львовскому полку 316 стрелковой Темрюкской Краснознаменной дивизии.

15 января 1945 года №010/Н Действующая Армия.

НАГРАЖДАЮ:

МЕДАЛЬЮ ЗА ОТВАГУ

3. Наводчика противотанкового ружья взвода противотанковых ружей 1го стрелкового батальена красноармейца БАРИЧЕВСКОГО Степана Александровича за то, что он 25.11.1944 года в бою за селом Сигетсент-Миклош южнее города Будапешта 15 километров, огнем из своего ружья подавил огонь трех пулеметов немцев.

Я знайшла гэтую вёску пад будапештам, там вялікікая колькасць вайсковых магіл салдат Чырвонай арміі. Мой дзед мог застацца там, калі яго кантузіў выбухнуўшы снарад. Дзякуючы нейкаму санітару, які здагадаўся праверыць ягоны пульс, калі дзеда ўжо неслі як нежывога, дзед застаўся жыць і вярнуўся дадому.

Сёння ў музеі мы з мамай знайшлі два проціватанкавых адназарадных ружжы, адно сістэмы Дзехцярова, другое сістэмы Сіманава. Не ведаю, якім карыстаўся мой дзед, але адназначна пачынаеш па іншаму глядзець на экспанаты музея.

Я ўпэўнена, што абодвум дзядам-сялянам было страшна выкарыстоўваць зброю супраць няхай і ворагаў, але людзей. І гэта думка не дае мне спакою. Гэта такі нялёгкі выбар і такі вялікі цяжар. Вайна скалечыла іх целы, але яна таксама іх змяніла назаўсёды.

Гэта гісторыя не толькі двух асобных мужных людзей, уся гісторыя складаецца з такіх малых прыватных гісторый. Каштоўны кожны чалавек. Таму вельмі важна вырашаць любыя канфлікты да таго як яны ўзнікнуць і без зброі.

Шукайце свае гісторыі, абмяркоўвайце іх са сваякамі і распавядайце сваім дзецям.