Такое цудоўнае прозвішча Хер

Я не жартую, што прозвішча цудоўнае і як мінімум адметнае, хаця ў Беларусі пэўна яно больш не існуе. Сапраўды чым правінілася прозвічша сугучнае з літарай стараславянскага алфавіта Хер? Ці літара і прозвішча вінаватыя, што сталі замяняльнікам іншага слова?

Мае сябры вельмі весела рагочуць, калі я ім апавядаю, што калі б не брат майго дзеда, які хацеў больш “простае” прозвішча, якое б яму не замінала ў прафесійным росце, то нарадзілася б я з прозвішчам Хер. Таццяна Хер – па-мойму нават цікава. Аднак жонка майго дзядзі аднойчы сказала, што замуж бы за яго с такім прозвішчам не пайшла. Вось такое сур’ёзнае і несур’ёзнае прозвішча.

Але ж па парадку. Усё 19 стагоддзе мае продкі жылі з гэтым прозвічшам і не ведалі клопату. І яны былі не адныя – больш за палову вёскі Вялікія Негнавічы (ў сённяшнім Барысаўскім раёне) мелі гэта прозвішча. У гэтай вёсцы прозвішча было распаўсюджанае, аднак мала дзе яшчэ сустракаецца, а таму яно і адметнае.

Пасля першай сусветнай вайны і рэвалюцыі ў Расійскай імперыі, пачаліся новыя працэсы ў грамадстве. Сяляне пачалі задумвацца аб змене прозвішчаў, каб лепш пасаваць да новых рэаліяў. Я не ведаю, ці жартавалі з прозвішча Хер у 19-м стагоддзі, але ў 20-м відавочна, што для брата майго дзеда яно было не зручным (аб прычынах застаецца здагадвацца). І вось старэйшы сын Стэфан майго прадзеда Аляксея ўгаворвае бацьку памяняць прозвішча. За новым прозвішчам далёка хадзіць не сталі: паколькі дзеда клікалі Аляксей, то і прозвішча ўзялі па вясковай традыцыі клікаць усю сям’ю паводле главы сям’і, то бок Аляксеевы. Так што калі мне кажуць, што Аляксееў прозвішча рускае, то я адказваю, што яно сапраўднае беларускае, толькі новатвор.

У нацыянальным гістарычным архіве я знайшла метрыку Стэфана сына Аляксея Хера за 1889 год, у якой ужо пазней было пазначана Барысаўскім ЗАГС аб змене прозвішча ягоным бацькам і адпаведна сынам. Цікава, што ў майго дзеда Васіля такога штампа ў метрычнай кнізе не стаіць (хіба было пазначана ў іншых дакументах, бо дзед нарадзіўся ў 1904 г. і на момант змены прозвішча не быў паўналетнім).


Прозвішча Хер зменена бацькам на Аляксееў у 1921 годзе.

Між тым прозвішча мянялі і шматлікія аднавяскоўцы. Таму мабыць ніводнага Хера ў выніку не засталося. Так адзін брат прадзеда змяніў прозвішча на Грозаў (гл. ніжэй), іншы – на Хораў. Яшчэ адзін сваяк стаў Яфімавым і г.д.

Я не пакідаю надзеі знайсці яшчэ якія-небудзь дакументальныя сведчанні аб змене прозвішча, бо пакуль вышэй пазначаны запіс – гэта адзінае, што я знайшла. Між іншым у той час пра змену прозвішча трэба было паведаміць у газеце. Такім чынам мне патрапілася на прасторах інтэрнэта вытрымка з невядомай газеты аб змене прозвішча брата майго прадзеда – Карпа Хера. На вялікі жаль, крыніцу дадзенай выявы я не занатавала, а адшукаць зноўку больш не магу. Магчыма ў мяне атрымаецца знайсці арыгінал газеты і таксама нататку пра майго прадзеда Аляксея.


Нататка ў газеце аб змене прозвішча Хер на Грозаў

Ёсць таксама кур’ёзныя гісторыі звязаныя з гэтым прозвішчам у нас час. Яго вельмі складана адшукаць у пашукавіках, бо замест прозвішча з’яўляецца шмат артыкулаў пра літару Х і замяняльнік ненарматыўнага слова. Складана, але магчыма. Адну вясёлую гісторыю апісаў на сваёй старонцы спадар Розенблюм, распавёўшы як доўга яму давялося спрачацца з мадэратарамі расійскага генеалагічнага партала, каб дадаць запіс аб беларускім партызане па прозвішчы Хер.

Сёння адным з галоўных герояў маёй нататкі быў Стэфан Аляксеевіч Аляксееў (н. Хер), які загінуў бяз вестак у час другой сусветнай вайны. Яго забралі нямецкія салдаты ў 1942 годзе і пра далейшы лёс ягоны і дзе знаходзіцца ягоная магіла ніхто ў сям’і не ведае. Ён быў партызанам, ён змагаўся і верыў у лепшую будучыню, як і усе мы. Ён застанецца ў нашай памяці і магчыма аднойчы здарыцца цуд і мы даведаемся, дзе і як ён знайшоў спакой.

А тым часам нашчадкі Хер працягваюць свой пошук, пішуць у блогах і абмяркоўваюць паходжанне прозвішча ў сацыяльных сетках. Таму працяг абавязкова будзе. Сачыце за абнаўленнямі 😉

Гербоўнік беларускай шляхты, літара В

Гербоўнік беларускай шляхты, літары А, Б і В

Учора ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі адбылася прэзентацыя трэцяга тома “Гербоўніка беларускай шляхты” на літару В. Падзея знакавая, бо з моманту, калі быў выдадзены папярэдні том, прайшло ўжо сем год. Выдавецтва “Беларусь” выпусціла наклад у 700 асобнікаў, і кніга ўжо ёсць у кнігарнях. Для параўнання першы том выйшаў накладам у 150 і другі ў 300 асобнікаў, абодва папярэднія выданні ўжо немагчыма знайці ў кнігарнях, але можна было пабачыць на прэзентацыі і патрымаць у руках.

Дарэчы, трэці том можна таксама набыць у архіве за 177600 Br (плюс 5000 камісіі пры аплаце ў Белінвестбанку ці 15000 у іншых банках). Кошт меншы чым у кнігарнях, але трэба аплаціць квітанцыю ў банку і толькі тады можна прыдбаць кнігу. 700 асобнікаў не так шмат, так што варта паспяшацца.

Вяртаючыся да прэзентацыі гербоўніка: учора было шмат цікавых размоўваў і гісторыяў, якія сягаюць у пачатак дзевя ностых, калі пачалася праца над дадзенай серыяй. Натуральна, хочацца, каб новыя тамы выходзілі штогод, а не раз у пяць-сем год. Аўтары тома паабяцалі, што будуць намагацца змяніць дадзены трэнд і выдаваць новыя тамы раз на два гады. Так што чакаем наступную літару ў 2016 годзе.

Гербоўнік беларускай шляхты, Т3
Трэці том гербоўніка

 

Цікава, што кірылічнай літары В пашанцавала быць у пачатку алфавіта і яна з’явілася ў трэцім томе. Шляхецкія роды на літару V ці W звычайна з’яўляюцца ў друку аднымі з апошніх ці ўвогуле не з’яўляюцца. Так што беларускім даследчыкам пашанцавала ў пэўным сэнсе, асабліва калі сярод іх продкаў ёсць шляхцічы з прозвічшам на літару В.

Мне таксама пашанцавала (пра гэта напішу асобна), а Вам?

Паход у нацыянальны гістарычны архіў

Мае стасункі з архівам складаныя: сёння я выходжу адтуль поўная энтузіазму і натхнення, а заўтра ў роспачы, што да выдачы наступных спраў трэба чакаць яшчэ тры тыдні. Так дарэчы і ўзнік гэты блог – часткова, каб запоўніць “радаводнай справай” дні паміж паходамі ў архіў. Але пошук у архіве насамрэч захапляе і нішто не параўнаецца з пачуццём, калі знаходзіш патрэбны дакументальны запіс і думкамі вяртаешся ў мінулае сваіх продкаў. Таксама, як адноўчы мне сказала супрацоўніца архіва, ніхто так не зацікаўлены ў дасканалым пошуку гісторыі тваёй сям’і, як ты сам.

Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі змяшчае тысячы дакументаў, якія могуць быць карысныя для генеалагічных пошукаў. На сайце архіва ёсць парады, якія могуць быць вельмі карысныя пачаткоўцам (гл. тут: niab.by/genealogy/). Звярніце ўвагу на даведнік па архіўных фондах, які дапаможа арыентавацца ў нумарах і змесце асобных фондаў.

Што трэба зрабіць перад пачаткам працы ў архіве:

– Сістэматызацыя існуючых дадзеных аб Вашых продках;

Перад паходам у архіў трэба ўзброіцца ўсёй магчымай інфармацыяй, якую Вы сабралі па сваім дрэве. Важна ведаць поўныя імёны, месцы нараджэння, веравызнанне (паколькі метрычныя кнігі вяліся пры храмах), даты нараджэння (ці прынамсі год).

Ужо на гэтай стадыі я пачала карыстацца вельмі зручнай праграмкай My Heritages Family Tree Builder (скачаць можна тут), яна даступная на рускай і англійскай мовах сярод шматлікіх іншых (беларускай версіі нажаль няма). Асноўная фунцыя, якая мне вельмі дапамагла, – гэта маляванне графікаў родзічаў і магчымасць уносіць дадзеныя па шматлікіх сем’ях. Так што вельмі раю.

Таксама я шмат працую з табліцамі (для прыкладу ў Excel). Я раблю асобны файл для кожнай метрычнай кнігі, з якой працую, а пасля ўношу дадзеныя ў Family Tree Builder.

– Вызначэнне асобаў, якіх шукаць першымі;

Варта ўсведамляць, што ў гістарычным архіве захоўваюцца дакументы да 1917 г. (у некаторых выпадках крыху пазней, напрыклад да 1920 г.). Адпаведна, каб распачаць пошук уласнай сямейнай гісторыі трэба мець імёны продкаў, якія нарадзіліся да гэтага году.

– Заява на дазвол працаваць у чытальнай зале архіва;

Архіў – бюракратычная ўстанова, у якой без дазволу і некалькіх подпісаў нельга нешта зрабіць. Перад пачаткам працы ў чытальнай зале трэба завітаць у архіў з заявай, каб атрымаць чытацкі білет, які трэба будзе штогод аднаўляць. У заяве пазначаюцца пашуковыя прозвішчы і іх дачыненне да Вас. Узор заявы тут.

– Вызначэнне царквы/рэлігійнай установы;

Будзьце гатовы, што сённяшняе тэрытарыяльная і парафіяльная дзяленне можа не супадаць з тым, што было ў мінулым і пазамінулым стагоддзям. Супрацоўнікі архіва могуць дапамагчы кансультацыяй, але трэба будзе зрабіць прынамсі аднаразовую аплату за гэтую паслугу. Мне асабіста такія кансультацыі дапамагалі слаба і да высноваў я прыходзіла сама. У чытальнай зале ёсць электронныя даведнікі, якія могуць дапамагчы. Ведаючы царкву ці іншую рэлігійную ўстанову пры дапамозе электроннага даведніка ў чытальнай зале можна праглядзець спіс захаваных справаў па дадзеным храме (ёсць падрабязный даведнік па метрычных кнігах, то бок па запісах ад нараджэнні, шлюбе ці смерці).

– Вопісы

У кожнага фонда ў архіве існуе адзін ці болей (у выпадку, калі фонд вялікі) вопіс. Вопіс – гэта пералік і апісанне усіх кніг, якія знаходзяцца на захаванні ў дадзеным фондзе. Па мноству фондаў выдрукаваныя вопісы ёсць у чытальнай зале і з імі можна азнаёміцца на месцы, каб вырашыць якую кнігу (справу) Вы жадаеце замовіць.

– Замова

Каб замовіць патрэбныя справы, трэба скарыстацца бланкам замоў. У ім трэба пазначыць тры лічбы: нумар фонду, нумар вопісу і нумар справы/кнігі. Пазначаецца пашуковае прозвішча і загалоўкі спраў. Звярніце ўвагу, што архіў ласкава праросіць нумарацыю распісываць у парадку павялічэння (для прыкладу справа 5 павінна быць пазначана раней за справу 10; вопіс 14 раней за 22 вопіс таго ж фонду). Некаторыя справы могуць быць даступныя толькі ў лічбавым фармаце, тады іх трэба замаўляць на асобным бланку. На асобным бланку раю рабіць і асабліва каштоўныя справы паколькі іх трэба здаваць праз пяць дзён пасля выдачы, а з іншымі справамі магчыма Вы захочаце папрацаваць даўжэй.

– Запасціся цярпеннем

Даследчыкі радаводу маюць права замовіць за раз толькі пяць спраў і новыя можна замаўляць толькі здаўшы папярэднія. Паколькі попыт на працу ў чытальнай зале сярод насельніцтва перавышае колькасць месцаў у чытальнай зале, то ёсць абмежаванне на максімальную колькасць заявак “радаводнікаў” на кожны дзень (восем, калі не памыляюся). У выніку на сённяшні дзень чарга на выдачу складае 2-3 тыдні.

Так што поспехаў у пошуках!

P.S. Буду рада адказаць на пытанні ў каментарах.

Як думаеш, хто ты? Альбо Who do you think you are?

Шэраг аднайменных перадачаў транслюецца ў ЗША, Вялікабрытаніі і Канадзе (дастаткова на YouTube.com увесці назву перадачы і можна пабачыць шмат выпускаў, што праўда, на арыгінале, то бок па-англійску). Для беларускіх гледачоў пэўна будуць цікавыя выпускі з акторамі, якія маюць так ці інакш “беларускі” ці “ліцьвінскі” след. У такім выпадку вельмі раю паглядзець выпускі з Дэвідам Сушэ, вядомым за сваю ролю Пуаро, і Лізай Кудроў, якая здымалася ў серыяле Friends.

Кадр з перадачы з Лізай Кудроў у вёсцы Ільля

Увогуле ўсе перадачы вельмі цікавыя і мяне асабіста вельмі натхняюць на пошук гісторый кожнага з маіх продкаў. Пасля прагляду кожнай серыі я задаю сабе пытанне: “А ці добра я ведаю, якім быў лёс кожнай маёй бабулі, маіх дзядоў і прадзедаў?” І праўда ў тым, что я ведаю вельмі мала… Канешне я ведаю нейкія галоўныя факты з жыцця маіх дзядоў (хаця і з прабеламі – пра гэта ў іншых допісах), але ўжо на адзін крок далей інфармацыі зусім мала. І вельмі важна менавіта зараз распытаць усіх тых, хто меў шанец з імі паразмаўляць, а менавіта бацькі, іх браты і сёстры у першую чаргу; а таксама суседзі, сваякі…

Вось толькі некалькі пытанняў, якія я сабе задаю: Чаму мой прадзед памёр так рана? Хто ў сям’і быў высокім і чый “высокі” ген у мяне і маіх кузэнаў? Якім было жыццё падчас Першай сусветнай вайны ці падчас другой? Што стаіць за медалямі маіх дзядоў? Ад чаго паміралі дзеці? Якія мары былі ў маіх продкаў і якія здзейсніліся?

Столькі рэальных і эмацыйных гісторый жыве ў памяці людзей, якія ніводны дакумент не здольны данесці. Размаўляйце са сваімі роднымі, абмяроўвайце і запамінайце.