Архіў пад адкрытым небам

Ведаеце што гэта? Вядома, могілкі. Месца, дзе проста пад нагамі ляжыць радавод, які толькі трэба унесці ў сямейнае дрэва. Аднак не ўсё так проста, вельмі часта не ўсе продкі пахаваныя на адных і тых жа могілках і не ўсе надпісы на помніках можна прачытаць праз 100 год.

Радуніца цяпер для мяне – гэта не толькі дзень, калі мы ідзем на могілкі паразмаўляць з тымі, хто сыйшой; гэта і нагода паразмаўляць пра іх з роднымі і суседзямі. Раней я не разумела, навошта рабіць фотаздымкі на могілках на Радуніцу. У маёй бабулі іх было некалькі, на кожным шмат людзей – дзеці, людзі сталага веку, сваякі і суседзі. А цяпер усё стала відавочна, гэта сапраўды дзень, калі сустракаеш тых, каго магчыма не бачыў год, а то і болей, і ні ў які іншы дзень ты іх не сустрэнеш. Гэта такі з’езд аднавяскоўцаў і нагода для фотасэсіі. Кожны год у гэты дзень мы праводзім у размовах побач з продкамі гадзіну і болей. Людзі абменьваюцца навінамі, узгадваюць тых, што сыйшоў нядаўна, распавядаюць сямейныя гісторыі. Вось ён гэты момант, калі трэба пераўтварыцца ў вушы і вочы, слухаць, запамінаць і занатоўваць.

Яшчэ ў такі дзень даследчык радаводу можа стаць мясцовай зоркай, якую ўсім прадстаўляюць і з якой раяцца. У мінулым годзе я ўзяла на могілкі ноўтбук – падумала, што лепей мець пад рукой усю назбіраную інфармацыю, калі нехта будзе мець пытанні – і не прагадала. Адзін з далёкіх сваякоў падыйшоў і стаў запытвацца што і як трэба рабіць, каб знайсці патрэбную інфармацыю. І тут я, як фокуснік, уключаю ноўт і даю яму дакладныя імёны і даты. Яму рэальна пашанцавала, што пашуковыя прозвішчы ў нас аднолькавыя і гэтыя імёны ў мяне былі выпісаныя. Вось так на роўным месцы зрабіла чалавека крыху больш шчаслівым.

Цяпер я таксама важу па вясковым могілкам сваіх стрыечных сясцёр і братоў, паказваючы, дзе якія сваякі ляжаць. І гэта толькі пачатак, яшчэ столькі можна зрабіць.

Напрыклад ёсць сайт Billion Graves (billiongraves.com), які дазваляе пераводзіць у лічбавы фармат інфармацыю пра могілкі і магілы. Працэс вельмі просты, але працаёмкі. Трэба скачаць на свой смартфон праграмку і праз яе рабіць фотаздымкі помнікаў. Калі робіцца здымак, то ў ім жа захоўваюцца геаграфічныя каардынаты і тым самым канкрэтная магіла пазначаецца на мапе. Можна таксама расшыфраваць надпіс на помніку і тады яго можна будзе ўжо шукаць у базе дадзеных на сайце billiongraves.com. Калі няма часу займацца расшыфроўкай, то можна толькі пададаваць помнікі і спадзявацца, што расшыфоўку зробіць нехта іншы. Толькі падумайце, калі нехта шукае канкрэтную магілу на могілках і яна пазначана ў дадзенай праграме, то вам нават пракладуць маршрут і вы не згубіцеся. Часам думаю, што было б крута знайсці мясцовых школьнікаў са смартфонамі і адправіцца на суботнік, каб перавесці ўсю інфармацыю ў лічбавы фармат…

Спадзяюся, што дадзены запіс натхніць каго-небудзь да больш уважлівага стаўлення да надпісаў на помніках. Я ж разумею, што ў мяне яшчэ наперадзе новыя адкрыцці і прынамсі трое іншых могілак на Барысаўшчыне, па якім трэба пахадзіць. Я ўжо не кажу пра Палессе, там яшчэ невядомая колькасць могілак, але гэта ўжо іншыя гісторыі.

«Я. Праўдзівы аповяд пра твой і мой радавод» У.Ліпскі

Ведаеце, часам мяне пытаюць, чаму я раблю радавод. Думаю, кожны рабіў у школе заданне намаляваць сямейнае дрэва, дзе трэба было пазанчыць бацькоў і дзядоў. Памятаю, я набыла ў бліжэйшай кнігарні аркуш памерам А3, на якім была схема сямейнага дрэва (недзе яна ў мяне яшчэ нават захавалася). Менавіта тое дрэва і было маёй першай спробай сістэматызаваць уласны радавод. Вось толькі тое дрэва мела больш кружкоў для запаўнення чым у мяне мелася інфармацыі. Як мала я тады ведала пра сваіх продкаў…

Прыкладна ў той жа час я пазнаёмілася з кнігай Уладзіміра Ліпскага «Я. Праўдзівы аповяд пра твой і мой радавод». Гэтая кніга мяне ўразіла і натхніла, менавіта тады я падумала, што было б крута сабраць хаця б нешта падобнае да таго, што зрабіў спадар Уладзімір. Гэтая кніга напісана вельмі дасціпна і я ўпэўнена, што шмат школьнікаў, як і я, загарэліся ідэяй даследвання свайго радаводу, прачытаўшы яе. Дарэчы некалькі месяцаў таму мне пашанцавала сустрэцца са спадаром Ліпскім на публічным мерапрыемстве і я шчыра яму падзякавала за натхненне.

Што да першых крокаў у маляванні схемы радаводу, то праўду казалі ў школе, апытвайце сваякоў, у першую чаргу сваіх бабуляў і дзядуляў. Яны ведаюць тое, што ніводны архіў не здолее распавесці. Мне пашанцавала праводзіць час толькі з адной бабуляй. На вялікі жаль мая другая бабуля і мае дзяды памерлі да таго, як я магла ў іх усё распытаць. У размовах з бабуляй я занатоўвала імёны, даты і вёскі, дарэчы, гэта мне вельмі дапамагло пазней. Тым не менш, я шкадую, што не заўсёды разумела, якія пытанні задаваць і што ўсё трэба занатоўваць. Як вынік я занатавала так мала з таго, што ведала мая бабуля (для прыкладу, я дагэтуль дакладна не ведаю дзявочае прозвішча яе маці – маёй прабабулі). Таму тым, хто вырашыць даследаваць свою радавод, раю занатоўваць усё і як мага падрабязней – любая дэталь можа апынуцца вырашальнай у далейшых пошуках.

Для мяне радаводнае дрэва падобнае на вялікую мазаіку, якая рупліва збіраецца з маленькіх кавалкаў. Часам нейкіх частак не хапае і тады пачынаецца падбор патрэбнага кавалку. Менавіта тут дапамагаюць сваякі, сямейныя легенды і дэтэктыўныя здольнасці…

Так што на пытанне, чаму я раблю радавод, мой адказ – мяне гэта натхняе, мне гэта цікава і ніхто да мяне ў маёй сям’і гэтага не рабіў, а таму гэта яшчэ большая прывабная таямніца.

Мой сябар спытаў мяне аднойчы, як я зразумею, што праца скончана. Тады я пажартавала, што магчыма, калі скончацца дакументы ў архіве па маім дрэве. Але я бы хацела скончыць свой радавод тады, калі ён будзе працягвацца без майго ўдзелу, калі мае сваякі далучацца да гэтай справы і радавод пачне жыць у розных паралелях сваім жыццём.